Betaalmuren en open access

Definitie

Een betaalmuur (paywall) betekent dat je een artikel alleen kunt lezen als je betaalt: vaak dertig tot veertig euro per artikel, of via een abonnement van een universiteit. Open access betekent dat een artikel gratis en legaal voor iedereen online staat. Steeds meer onderzoek is open access, maar lang niet alles.

In gewone taal: veel artikelen kosten geld om te lezen — maar van een groot deel bestaat ergens een gratis en legale versie, als je weet waar je moet kijken.

Waarom je er als scholier tegenaan loopt

Universiteiten betalen voor abonnementen op tijdschriften, zodat hun studenten en onderzoekers alles kunnen lezen. Scholen hebben die abonnementen meestal niet. Daarom zie je bij een treffer vaak wel de titel en het abstract, maar niet de rest. Dat is geen teken dat het artikel onbelangrijk is — alleen dat jij er (nog) niet bij kunt.

Zo herken je of een artikel gratis is

Gratis te lezen	Achter een betaalmuur
In Google Scholar staat rechts naast de treffer een link [PDF] of [HTML]	Geen link rechts, en de titel leidt naar een pagina van de uitgever
Op de pagina van het tijdschrift: Open Access, Free access of een open slotje	Een dicht slotje, of knoppen als Buy article, Purchase PDF, Rent of Get access
Een Creative Commons-licentie (bijvoorbeeld CC BY, zie auteursrecht) onder de titel of onderaan	Een prijs in euro's of dollars
In Semantic Scholar een knop PDF of het label Open access	Alleen een knop naar de uitgever

Zo vind je toch een gratis versie

Loop deze stappen in deze volgorde langs. Meestal heb je binnen een paar minuten beet.

1. Klik op "Alle … versies" onder de treffer in Google Scholar. Hetzelfde artikel staat vaak op meerdere plekken, en een van die versies is soms gratis.
2. Zet in Semantic Scholar het filter Has PDF aan. Dan zie je alleen treffers die je meteen kunt lezen.
3. Installeer de browserextensie Unpaywall (gratis, voor Chrome en Firefox). Kom je op een pagina met een betaalmuur en bestaat er ergens een legale gratis versie, dan verschijnt er een groen slotje aan de rand van je scherm. Eén klik en je hebt hem.
4. Zoek de exacte titel tussen aanhalingstekens. Auteurs zetten hun artikel vaak zelf online: op de site van hun universiteit (zoek naar repository of research portal), op een preprintserver zoals arXiv of bioRxiv, of op hun eigen pagina.
5. Kijk op een verzamelsite voor open access, zoals CORE (core.ac.uk), of bij medische onderwerpen PubMed Central.
6. Mail de auteur. Onderzoekers mogen hun eigen artikel vrijwel altijd delen, en de meeste doen dat graag — zeker voor een scholier met een serieuze vraag. Het e-mailadres van de corresponderende auteur staat meestal bij het artikel.
7. Vraag hulp. Veel universiteiten hebben een helpdesk of servicepunt voor profielwerkstukken. Vraag je begeleider of er een universiteit in de buurt is waar je terechtkunt.

Nederlands onderzoek is vaak gratis

Onderzoek dat met Nederlands overheidsgeld is betaald, mogen de auteurs na een tijdje gratis online zetten, en veel Nederlandse universiteiten doen dat ook voor hun onderzoekers. Is de eerste auteur verbonden aan een Nederlandse universiteit, zoek dan op de site van die universiteit.

Welke versie mag je gebruiken?

Van één artikel bestaan vaak meerdere versies. Ze zijn niet allemaal even sterk.

Versie	Wat is het?	Gebruiken?
Gepubliceerde versie	De definitieve versie in het tijdschrift, in de opmaak van de uitgever	Ja
Geaccepteerde versie (accepted manuscript, postprint)	Na peer review goedgekeurd, maar nog zonder opmaak van de uitgever	Ja: de inhoud is gelijk aan de gepubliceerde versie
PreprintPreprint — Een artikel dat al online staat maar nog niet door vakgenoten is beoordeeld. Klik voor meer →	Vóór de peer review online gezet	Ja, maar vermeld dat het nog niet door vakgenoten is beoordeeld, en kijk of er inmiddels een gepubliceerde versie is

Verwijs in je bronnenlijst altijd naar de gepubliceerde versie, ook als je de geaccepteerde versie hebt gelezen.

Kom je er niet in? Dan citeer je het niet

Het is verleidelijk om een artikel te gebruiken waarvan je alleen het abstract kunt lezen. Doe dat niet voor iets waar je iets op bouwt: een abstract verkoopt, en je weet niet wat er in de methode staat. Zoek een gratis versie, of kies een vergelijkbaar artikel dat je wél helemaal kunt lezen. Er is bijna altijd een alternatief.

En gebruik geen sites die betaalde artikelen zonder toestemming verspreiden, zoals Sci-Hub. Dat is illegaal, en met de stappen hierboven heb je ze ook niet nodig.

✓ Dit is het wél

Je ziet een dicht slotje bij de uitgever, klikt in Google Scholar op ‘Alle 5 versies’ en vindt de geaccepteerde versie op de site van de universiteit van de auteur.

✗ Dit is het níét

Je leest alleen het abstract omdat de rest achter een betaalmuur zit, en schrijft in je verslag wat het artikel ‘aantoont’.

Hangt samen met

• Google Scholar en Semantic Scholar — waar je de signalen voor gratis versies ziet
• Peer review — het verschil tussen een preprint en een gepubliceerde versie
• Abstract scannen — waarom een abstract niet genoeg is om op te bouwen
• Welke strategie wanneer? — wat je doet als je vastloopt
• Auteursrecht — wat een Creative Commons-licentie je toestaat